Chiến tranh đã đi qua 30 năm có lẻ song đối với những người có người thân là liệt sĩ mà hài cốt vẫn còn nằm lại đâu đó trên đất mẹ là một nỗi đau khôn nguôi để họ không thôi đi tìm kiếm…

Hai anh em Nguyễn Duy Chiến, Nguyễn Duy Tích (Thái Bình) đang tìm tên của người anh liệt sĩ trong các sổ lưu của Ban chính sách - Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh. Ảnh: T.H

* Về với người thân

Thiếu tá Phan Công Khanh, Phó Ban Chính sách Bộ Chỉ huy Quân sự (BCHQS) tỉnh kể lại: “Trong số những người đến đây nhờ tìm hài cốt liệt sĩ, tôi nhớ nhất trường hợp của chị Nguyễn Thị Hồng Sương quê ở xã Nhơn Hậu (An Nhơn). Sáu, bảy năm trời chị kiên trì đi tìm mộ người cậu ruột”. Cha và cậu ruột chị Sương đều là liệt sĩ nhưng người cậu không tìm được mộ. Là giáo viên, hè nào chị Sương cũng dành trọn thời gian nghỉ để đi tìm. Chỉ với thông tin ngắn gọn: cậu hy sinh năm 1966, bên dòng sông Kôn, nhiều lần chị trở về trong thất vọng. Lần vào Ban Chính sách của BCHQS tỉnh chị được cung cấp thêm, trong trận đánh đó, cậu của chị cùng với hai người khác nữa chạy về phía bờ sông Kôn và cùng hy sinh. Biết được tên tuổi, quê hương của hai liệt sĩ này, chị Sương đã về  quê họ dò tìm manh mối. Người còn sống sau trận đánh đã nhớ địa điểm cậu chị  hy sinh. Năm 2004, đoàn quy tập đã tìm được ba bộ hài cốt bên bờ sông nhờ vào đặc điểm chiếc đồng hồ đeo tay và chiếc răng vàng mà chị Sương nhận ra cậu ruột của mình.

Từ số điện thoại 053.852739, chị Trần Thị Thu ở thị xã Đông Hà, tỉnh Quảng Trị kể lại hành trình tìm người bác ruột của mình là liệt sĩ Trần Doanh Toại hy sinh năm 1968 tại Bình Định: “Bác tôi nhập ngũ năm 1963. Năm 1967, qua đường dây bí mật, bác gởi thư về nói rằng đã lập gia đình ở Bình Định. Năm 1968, thì bác hy sinh. Trong gia đình, tôi là người có điều kiện hơn cả nên quyết tâm đi tìm mộ bác tôi và tìm tung tích bác dâu”. Thoạt đầu, gia đình chị Thu nhờ Đài Tiếng nói Việt Nam thông báo trong mục “Nhắn tìm đồng đội” nhưng không có kết quả. Năm 1998, chị Thu nhờ một người quen ở Quy Nhơn - trước là bộ đội - hỏi thăm tin tức ở Ban Chính sách thuộc BCHQS tỉnh. “Nhờ sự giúp đỡ tích cực của mọi người trong đó, nhất là bác Đinh Bá Lộc, gia đình tôi biết bác Toại đã được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Tây Xuân (huyện Tây Sơn). Và qua đây tôi cũng đã tìm được bác dâu và cả người chị họ. Sau 32 năm chị tôi mới về quê nội nhận họ hàng”- chị Thu xúc động nói.

* 10, 20, 30 năm, hay cho đến bao giờ ?

Anh Đặng Thanh Mừng, cán bộ của Ban Chính sách cho tôi xem những cuốn vở học trò viết tay về nhân thân, quê quán, địa điểm hy sinh của các liệt sĩ từ những năm 1962, 1965, 1971… tại chiến trường Quân khu 5. Những quyển sổ đã hơn 40 năm tuổi đều được gìn giữ một cách cẩn thận dẫu đã qua tay nhiều người. Có quyển đã bị đen ở giữa do quá trình gỉ sét của ghim bấm. Tôi lần giở nhẹ từng trang giấy: có liệt sĩ còn rất trẻ quê Quảng Ngãi, Quảng Nam, Hà Nội, Thái Bình… Nhìn những sơ đồ vẽ chi tiết mộ liệt sĩ được chôn ở đâu, tôi thấy mắt mình cay cay. “Những liệt sĩ có tên trong cuốn vở này, có người đã được đưa về yên nghỉ trong các nghĩa trang liệt sĩ, hay được gia đình đưa về quê hương. Những vẫn có nhiều người vẫn còn nằm lại đâu đó trên đất Bình Định này vì thời gian đã quá lâu, mọi vật thay đổi rất nhiều”- anh Khanh nói.

Sơ đồ mộ chí liệt sĩ (ngôi sao) được vẽ từ năm 1962.

Hàng năm, trung bình có khoảng 70 - 80 trường hợp trao đổi thư từ hoặc điện thoại hay trực tiếp đến tận Ban Chính sách để dò hỏi, tìm kiếm người thân là liệt sĩ, đa phần là người phía Bắc. Mặc dù được Ban Chính sách của BCHQS tỉnh, các địa phương tạo điều kiện và nhiệt tình giúp đỡ nhưng cơ may tìm thấy rất ít, chưa đến một phần mười.

Trong buổi chiều hôm ấy, tôi tình cờ gặp được hai anh em anh Nguyễn Duy Chiến và Nguyễn Duy Tích quê ở xã Minh Tân, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình vào tìm người anh trai là liệt sĩ Nguyễn Văn Diện, hy sinh ngày 19-3-1975 tại Núi Ngang thuộc thôn Hòa Sơn, xã Bình Tường, huyện Tây Sơn. Khởi hành ngày 19-7, vừa đến Bình Định, họ vội vào Bình Tường tìm kiếm, thậm chí đi hết các Nghĩa trang liệt sĩ của các xã Bình Thành, Bình Nghi, Bình Tường dò tên liệt sĩ Nguyễn Văn Diện. Anh Tích ngậm ngùi: “Mẹ tôi có 8 người con, 5 lần tiễn con đi thì hai lần khóc thầm lặng lẽ. Chị tôi hy sinh ở Lạng Sơn đã được đưa về nhà, anh Diện thì vẫn chưa. Mẹ tôi mới mất năm ngoái, thọ 83 tuổi. Cuối đời, cụ cứ đau đáu một nỗi đau xa con, dặn anh em chúng tôi phải tìm ra cho được nơi anh Diện đã nằm xuống…”.

Nhìn anh Chiến, anh Tích tỉ mẩn lục từng cuốn sổ lưu, hy vọng có thể lần ra chút manh mối, tôi tự hỏi: Bao giờ những cuộc tìm kiếm như thế này chấm dứt ? Lần này đã là lần thứ tư, họ vượt gần ngàn cây số tìm kiếm anh trai. Mỗi đợt từ 7 đến 10 ngày, bỏ dở công việc đang làm. “Còn sức, chúng tôi sẽ còn đi. Chỉ sợ một mai khi chúng tôi đã già yếu đi không nổi nữa. Những người đã từng chứng kiến chuyện xưa ngày càng già yếu, ít dần đi, mà cảnh vật thì mỗi ngày mỗi khác… Tranh thủ được lúc nào hay lúc ấy”- anh Chiến trầm ngâm.

Hòa bình đã hơn 30 năm, nhưng nỗi đau về mất mát người thân vẫn vẹn nguyên. Dẫu biết rằng người thân của mình vẫn đang nằm đâu đó trên đất mẹ, họ vẫn không cam lòng khi chưa tìm được hài cốt người thân. Những ngày trước Ngày Thương binh Liệt sĩ 27-7, tại Bình Định nói riêng và cả nước nói chung vẫn âm thầm diễn ra các cuộc tìm kiếm mang tên Trở Về. Và có lẽ, nhiều năm sau nữa cũng sẽ như vậy…

• Thu Hà

Ông Đinh Bá Lộc, nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy: Tôi có hai cái nghĩa lớn cần phải trả: viết hồi ký kháng chiến và tìm hài cốt của đồng đội đã hy sinh. Nay, hồi ký đã xong, chỉ còn việc tìm hài cốt liệt sĩ là chưa thể trả nổi, cho dù tôi tự nguyện làm công việc này đã 16 năm nay. Có thể nói, các liệt sĩ còn chưa được tìm thấy, chưa được quy tập về các nghĩa trang liệt sĩ còn nhiều. Hàng năm nhất là vào các dịp lễ lớn, người thân của liệt sĩ vào nhờ tôi xác định vị trí, tìm mộ giúp nhiều. Song, không phải người nào cũng toại nguyện cả. Tìm thấy một đồng đội của mình, bản thân tôi cũng nghẹn ngào, không nói nên lời huống hồ là người thân ruột thịt của các liệt sĩ. Mới tuần trước đây thôi, một gia đình ở tỉnh Ninh Bình gần chục người gồm vợ, con, cháu vào tìm mộ liệt sĩ tên Ngoạn ở huyện Tây Sơn. Tôi thật không thể diễn tả nổi cảnh mừng, tủi của người vợ tìm được chồng; con, cháu nhận cha, ông ngay trước mộ của liệt sĩ này.   Bà Nguyễn Thị Kim Liên, 182 Tăng Bạt Hổ - TP. Quy Nhơn: Cả cha ruột, cha chồng, và anh trai tôi đều là liệt sĩ. Mộ của hai người cha không xác định cụ thể ở nơi nào. Cảm giác xót xa và có lỗi vì không làm tròn nghĩa vụ của người con, người em luôn đè nặng trong tôi khi tâm nguyện chưa hoàn thành. Có những lúc tìm kiếm thất vọng, chán nản nhưng vợ chồng tôi không bao giờ bỏ cuộc. Qua nhiều con đường, liên hệ với những người cùng hoạt động cùng thời với các cụ và nhờ cả nhà ngoại cảm, tôi đã tìm ra được mộ của cha ruột (năm 1997) và cha chồng (năm 2004). Tôi cũng vừa mới nhận được thông báo: anh trai tôi là Nguyễn Hữu Lộc vừa được công nhận là liệt sĩ trong đợt 27-7 này. Vậy là, nỗ lực 20 năm bỏ công dò la những người phụ trách đường dây hoạt động của anh ấy khắp nơi, tìm người xác nhận anh trai tôi hy sinh trong lúc làm nhiệm vụ, đã có kết quả. Giờ thì, vợ chồng tôi thanh thản, vì tâm nguyện lớn trong đời đã được hoàn thành. T.H (ghi)