Biểu tượng con cò - chim quyên với khát vọng tình yêu
17:18', 24/11/ 2003 (GMT+7)

Trai gái nông thôn thường qua các vụ mùa, sinh hoạt ở thôn xóm gặp gỡ, tìm hiểu, nảy sinh tình yêu. Ca dao về đề tài tình yêu nam nữ vì vậy chiếm khối lượng phong phú, phản ánh mọi khía cạnh thuộc đời sống đôi lứa của người bình dân. Cả hai biểu tượng con cò và chim quyên đều đa dạng trong cách thể hiện: Khát vọng tình yêu.

Ở biểu tượng con cò, khởi thủy các cung bậc tình yêu bắt đầu bằng nỗi nhớ. Nhìn đàn cò trắng bay lượn trên không, xúm xít bầy đàn gợi trong lòng đôi lứa xa nhau tình cảm nhớ thương da diết:

Một đàn cò trắng bay quanh

Cho loan nhớ phượng cho mình nhớ ta

Mình nhớ ta như cà nhớ muối

Ta nhớ mình như Cuội nhớ trăng

Tình yêu nam nữ nơi thôn xóm đơn sơ, mộc mạc như chính tâm hồn giản dị của họ. Lời yêu thương, nhớ nhung họ bày tỏ với nhau bằng những hình ảnh ví von thiết thực, bình dị vô cùng. Còn gì gần gũi bằng cà với muối. Nỗi nhớ nào hơn "Cuội với trăng".

Nỗi nhớ đó càng gia tăng tần số theo quá trình biến chuyển tình yêu. Và chỉ khi gặp được nhau mới mong thỏa nỗi lòng:

Con quạ đen, con quạ trắng

Con ếch ngắn con rắn dài

Em trông anh trông mãi trông hoài

Trông cho thấy mặt, thấy mày mới yên

Bộ lông trắng toát luôn gắn liền với thân hình cò giống như sự "vừa đôi phải lứa" trong quan hệ nam nữ với nhau:

Con cò trắng tợ như vôi

Tình tôi với bậu xứng đôi quá chừng

Mượn sự hòa hợp trong dáng vẻ con cò, nam nữ trao nhau lời tỏ tình. Lời tỏ tình đó bao hàm khát vọng được chung đôi với nhau trong cuộc sống. Qua biểu tượng con cò, người nông dân đã bày tỏ niềm mơ ước riêng tư ấy. "Cò" giống như nhịp cầu trung gian nối duyên trai- gái cùng nhau.

Ở mảng đề tài tình yêu nam nữ, có lẽ đây là mảng nổi trội nhất mà biểu tượng chim quyên thể hiện. Chim quyên hóa thân hoàn toàn vào tầng lớp trẻ - đặc biệt là bộ phận đang yêu để bộc lộ tất cả các cung bậc của tình cảm. Qua biểu tượng chim quyên, thanh niên nam nữ trao gửi được những mối tơ lòng, thổ lộ cùng nhau bao điều thầm kín. Ở địa hạt này, "con cò" không chuyển tải nội dung sâu sát và phong phú như chim quyên. Chim quyên luôn xuất hiện dưới hình thức có đôi, có cặp. Sự xuất hiện đó luôn đánh thức lòng người nỗi khát khao tìm được cho mình tri âm, tri kỷ để trao gửi tâm tình. Chim quyên là nhịp cầu nối đôi bờ cảm xúc, là nguồn tâm hứng vô tận để nam nữ thanh niên giao kết với nhau. Cho nên ngay cả việc chim quyên đi kiếm mồi cũng dậy xúc cảm yêu đương trong lòng trai - gái:

Chim quyên ăn trái bo bo

Thương người dệt lụa trao go một mình

Chim quyên còn tỏ ra là một người tình với hành động lả lơi, âu yếm: "lăng líu cành dâu". Hành động ấy cũng làm cô gái thấy đồng tâm trạng với người mình yêu:

Chim quyên lăng líu cành dâu

Đêm nằm thăm thẳm canh thâu nhớ chàng

Vẻ vội vàng, tất bật của chim quyên trên đường cày làm người bình dân liên tưởng đến bước đi thời gian quá nhanh không kịp làm thỏa nguyện tình cảm yêu đương trong phút giây tao ngộ:

Chim quyên láo liếng đường cày

Tình thâm nghĩa nặng mấy ngày lại xa

Cặp chim quyên cùng chuyền trên cây, cùng thơ thẩn kiếm mồi luôn thể hiện sự chung thủy nồng thắm, ước mơ được kề cận suốt đời trong quan hệ lứa đôi người bình dân.

Hai ta như cặp chim quyên

Dầu khô dầu héo cùng chuyền trên cây

Khát thời uống nước bóng cây

Đói ăn bông cỏ, thiếp đây vẫn chờ

Ai đang đơn lẻ khi nhìn thấy đôi chim quyên quấn quýt, kề cận, tương hợp nhau mà không động lòng trắc ẩn. Biểu tượng chim quyên trong câu ca dao này nói lên một điều: Bất cứ hoàn cảnh nào người phụ nữ vẫn luôn giữ trọn vẹn niềm sắt son, lòng chung thủy trong tình yêu đôi lứa.

Biểu tượng chim quyên còn tố cáo chế độ phong kiến bó buộc tình yêu nam nữ trong vòng lễ giáo khắt khe. Ở đây chính là lề lối gia trưởng qua việc áp đặt của cha mẹ trong việc hôn nhân, gây ra cảnh chia uyên rẽ thúy, chia cắt tình yêu con cái mình.

Chim quyên ăn trái ổi tàu

Xứng đôi mẹ gả ham giàu làm chi

Nhà giàu tiếng bấc tiếng chì

Bất bình làm lụng đau đì mỏi chân

Đôi lúc chim quyên hóa thân vào chàng trai láu lỉnh, nghịch ngợm, mang trong đầu một dụng ý không "sáng sủa". Việc hóa thân của chim quyên vào hành động chàng trai làm sắc thái biểu thị chim quyên thêm sinh động, đa nghĩa:

Chim quyên bay đỗ nhành giao

Giả đò lơ láo kiếm sâu đỡ lòng

Lạy trời cho gió nổi giông

Cho người thục nữ mủi lòng ngủ say

Nhìn chung xã hội Việt Nam thời phong kiến hạn chế tối đa quyền sống con người, đặc biệt là tầng lớp lao động nghèo khổ. Nhưng tâm hồn của họ vượt khỏi sự phong tỏa của chế độ phong kiến, họ cất tiếng hát ca ngợi cuộc sống, ca ngợi tình yêu và trao gửi vào ca dao tất cả nỗi niềm. Vì thế, biểu tượng con cò, chim quyên đã phát huy vẻ đẹp nhân văn, đem lại cho ca dao sức sống mãnh liệt.

TRẦN XUÂN TOÀN

Gửi tin này qua E-mail In thông tin Gửi phản hồi
CÁC TIN KHÁC >>
Ðiện thoại lúc nửa đêm   (23/11/2003)
Về hưu  (21/11/2003)
Tiếng thở dài của một người con gái  (20/11/2003)
Bài thơ thời con gái  (19/11/2003)
Lục bát mùa đông  (19/11/2003)
Kẻ sĩ đất thang mộc  (18/11/2003)
Thương nhớ đồng quê  (17/11/2003)
Nhịp cầu trẻ con  (16/11/2003)
Em vẫn đợi anh về  (16/11/2003)
Bẫy chim  (14/11/2003)
Về bài thơ "Hai sắc hoa ti gôn"  (13/11/2003)
Thêm một sân chơi văn học - nghệ thuật  (12/11/2003)
Những truyện ngắn hay mang đầy nữ tính *   (11/11/2003)
Hình ảnh Bác Hồ trong lòng đồng bào các dân tộc thiểu số qua ca dao   (10/11/2003)
Vợ và… nhậu   (09/11/2003)