(tiếp theo)

Trong bài võ cổ truyền Bình Định, các bộ tay (Ngũ hành) chiếm vị trí rất quan trọng. Các bộ tay làm chủ, thể hiện đòn thế tấn công và phòng thủ.

Các bộ tay thay đổi liên tục tùy theo mục đích cấu tạo của bài võ mà thực hiện né tránh "khắc" và phát triển "sinh". Võ cổ truyền Bình Định sử dụng chủ yếu từ cẳng tay trở ra, khi đánh một đòn lật ngược. Có nghĩa là xoay người, đổi ngựa, đổi hướng bất ngờ đánh vào cổ, sườn và sau lưng đối phương bằng cánh tay lật ngửa, đòn đánh này thường kết hợp với đòn chân.

Cụ thể năm bộ tay trong Ngũ hành như sau:

a) Kim: Mãnh hổ thôi sơn - mang tính tấn công.

Hai tay nắm hờ để ngang hông. Ngựa trung bình tấn. Tay trái qua bụng gạt mạnh sang trái, không cho đối phương tấn công vào vùng bụng đỡ người sang trái, tránh quả đấm thẳng của đối phương, tay phải dùng lực đấm thẳng, xoay áp bàn tay sang đối phương, bàn tay nắm úp. Hai tay thay nhau tập đấm.

b) Mộc: Phụng hoàng triển dực.

Hai bàn tay nắm hờ ngửa để ngang hông. Tay trái qua bụng từ trên bắt xuống sang trái, tay phải dùng lực cẳng tay đánh bổ chéo ngang qua trái. Hai tay thay nhau tập đánh.

Hai bộ Kim và Mộc có quan hệ chặt chẽ với nhau và tương phản nhau: Kim bắt lên, Mộc bắt xuống, Kim đấm thẳng, Mộc đánh ngang.

c) Thủy: Cường long xuất hải.

Đánh như nước chảy từ trên xuống.

Tay trái qua bụng đưa lên cao (bàn tay nắm), ngựa trung bình tấn. Tay phải dùng lực cẳng tay đấm từ trên cao xuống và dùng lực từ dưới đánh lên. Hai tay guồng nhau như guồng nước chảy.

Tác dụng là đánh vào cằm và trung bộ của đối phương.

d) Hỏa: Bạch Hạc tầm châu

Đánh mạnh như bão táp, đánh phá vây, đánh liên tục không cho đối phương kịp né tránh và tìm ra điểm yếu của đối phương để tiêu diệt.

Hai tay nắm hờ để ngang hông. Ngựa trung bình tấn. Dùng lực hai cẳng tay bắt chéo trước mặt gạt mạnh sang hai bên. Chận đỡ đòn tấn công trên cao của đối phương.

e) Thổ: Cuồng phong tảo địa.

Gạt trên, đấm dưới.

Hai tay nắm hờ để ngang hông. Ngựa trung bình tấn. Tay trái từ bên phải gạt sang bên trái trên cao, nghiêng người sang bên trái. Tay phải đưa ra bên phải, dùng lực đấm thẳng xuống để bảo vệ bộ hạ.

2. Tấn pháp: Bộ ngựa.

Vũ trụ là một thể thống nhất gồm hai phần Âm và Dương. Âm-dương kết hợp sinh ra "Tam tài" tức là Trời, Đất và Con người, là ba lực lượng tiêu biểu trong vũ trụ. Mỗi lực lượng đều có sự kết hợp và cân bằng giữa Âm-dương và Ngũ hành. Trong Đại vũ trụ con người là tiểu vũ trụ. Con người phải nắm vững quy luật biến hóa của tự nhiên và thích ứng với sự biến hóa đó, tức là phải giữ nhịp điệu thăng bằng giữa con người và ngoại cảnh. Trong võ thuật có hai phần Cương và Nhu. Có môn võ thiên về Cương, có môn lại ngã về Nhu. Nhưng trong Cương có chứa đựng yếu tố của Nhu, trái lại trong Nhu có yếu tố của Cương.

Vận dụng thuyết "Âm-dương" vào võ thuật (từ lý luận đến thực tiễn) là cả một quá trình, rất uyển chuyển, mềm mại và linh hoạt, chú trọng di chuyển tránh né, tấn công phòng thủ phải theo đúng hành ngũ pháp và bát quái pháp. Có lúc nhẹ nhàng phản đòn, không nên nặng nề dùng sức mạnh, phải khôn khéo chọn đúng thời cơ mới ra đòn, không nên vội vã mà bị thất bại (mạnh dùng sức, yếu dùng chước), không nên chạy theo "dùng sức chọi sức", làm sao sức một người đánh được nhiều người mới là quan trọng. Cương, nhu là hai sức đối nhau, nhưng phải phối hợp được với nhau thì ra đòn mới có kết quả. Như vậy, lúc cần thiết thì lấy cương làm chính (khi tấn công), nhu đóng vai trò kết hợp, nhằm vào chỗ yếu của đối phương mà tiêu diệt. Có lúc tạm thời phải né tránh di chuyển. Khi lấy nhu làm chính, cương khôn khéo phối hợp để chuyển thế tấn công.

Tấn pháp là phương pháp luyện tập đôi chân và di chuyển theo hướng của nguyên lý bát quái. Bát quái tượng trưng cho tám quẻ, theo tám hướng và tám con vật.

Trong tấn pháp gồm có 9 bộ là:

- Long tấn: Ngựa con rồng (Tấn Rồng vàng)

- Xà tấn: Ngựa con rắn (Tấn Rắn xanh)

- Kim kê tấn: Ngựa Kim Kê (Tấn Gà vàng)

- Hồi phụng tấn: Ngựa con phụng (Tấn Phụng về)

- Hồng Hổ tấn: Ngựa con Cọp (Tấn Cọp hồng)

- Bạch Hạc tấn: Ngựa con Hạc (Tấn Hạc trắng)

- Hắc Hầu tấn: Ngựa con Khỉ (Tấn Khỉ đen)

- Lạc Nhạn tấn: Ngựa lạc Nhạn (Tấn Nhạn đáp)

- Và trung bình tấn.

Mỗi bộ tấn mang một cách thức khác nhau và tác dụng của nó cũng khác nhau. Trong các phần công, thủ, phản biến của các thế võ, tất nhiên là phải hội đủ ba điều kiện: Nhanh, mạnh và chính xác. Muốn đạt được điều đó, luyện tấn pháp sẽ tạo ba ưu điểm bổ ích sau:

- Tạo được sức mạnh cho đôi chân (rất có lợi cho phần thế đá).

- Từ một bộ tấn có quy cách sẽ chiếm được ưu thế thượng phong và dễ dàng triển khai được mọi sở trường khi giao đấu.

- Muốn ra đòn chính xác vào mục tiêu, tấn pháp là phương tiện tạo ra cự ly tốt nhất giữa ta và đối phương. Tạo sự di chuyển nhanh nhẹn, nhẹ nhàng, phản công kịp thời, chính xác vào mục tiêu đã chọn.

- Từ vị trí các bộ trong hình bát quái, lấy trung bình tấn làm trung tâm như sau:

+ Long tấn:

Càn tam liên, Tây bắc hùng long: có bài huỳnh long quyền:

Tượng trưng ba gạch liền  với bài thiệu là:

Huỳnh long quyển địa thích thông thiên

Luyện diệp liên hoa đả diện tiền.

Hạ địa tầm châu trung ấn chưởng.

Thanh Long xuất hải tấn long Quyền.

Tạm dịch nghĩa:

Rồng vàng cuốn đất, đâm thẳng lên trời

Chọn lá liền hoa, đánh ở phía trước mặt

Xuống đất tìm ngọc, đánh bằng lòng bàn tay

Rồng xanh ra biển, tiến đánh hai quyền tay.

Hướng Càn ba gạch nguyên, hướng tây bắc tấn Rồng vàng (Long tấn)

Tư thế chuẩn bị: hai tay nắm chặt (ngửa) để hai bên hông. Ngựa trung bình tấn nghiêng.

Động tác: Xoay vai trái hướng trước, dạng chân phải ra sau, chân trái thẳng, đổ nghiêng người theo hướng chân phải, mặt quay về phía trái, đồng thời tay phải đỡ vòng từ hạ bộ lên gần vành tai phải. Tay trái gạt vòng xuống hạ bộ đến bắp đùi trái trọng tâm dồn về chân phải.

+ Xà tấn

Khảm trung mãn, chính bắc Thanh xà.

Hướng khảm gạch giữa nguyên, chính bắc tấn rắn xanh.

Bài tấn xà quyền.

Thanh xà đảo mã  - Tả tảo tung phong.

Cường Long xuất hải -  Tấn đả song khai

Ngọc trản Ngân Đài  - Hắc ngưu khai giác

Hồi mã tướng quân  - Chuyển thân nghịch cước.

Tạm dịch nghĩa:

Rắn xanh trả ngựa - Theo gió quét hướng trái.

Rồngmạnh ra biển - Tiến đánh hai lần

Chénngọc đài bạc - Trâu đen mở sừng

Ngựa về vị tướng - Nghiêng mình đá nghịch

Tư thế chuẩn bị: Xoay vai phải về hướng trước, hạ người thấp xuống. Đưa bàn chân trái ra phía sau chân phải, tạo thành hai chân chéo nhau (ngựa chảo mã) trọng lượng thân thể dồn về chân phải. Hai tay giữ nguyên thế ban đầu. Mắt nhìn về phía tay trái.

. Theo Bước đầu nghiên cứu nguồn gốc, đặc trưng võ cổ truyền Bình Định